Ο φόβος για τον οδοντίατρο είναι σύνηθες φαινόμενο που συναντάται στα παιδιά ή στους ενήλικες και είναι ιδιαίτερο χαρακτηριστικό συναισθηματικής συμπεριφοράς. Ένας στους δύο ενήλικες αναφέρουν πως αισθάνονται δυσάρεστα όταν πρόκειται να επισκεφθούν τον/την οδοντίατρό τους, ενώ ένα ποσοστό 5% περίπου αισθάνεται τόσο έντονο φόβο που δεν πρόκειται πλέον για φόβο αλλά για οδοντιατρική φοβία.

Με τον όρο ΦΟΒΙΑ, εννοούμε ένα πάρα πολύ έντονο συναίσθημα φόβου απέναντι σε ένα συγκεκριμένο αντικείμενο ή μια συγκεκριμένη κατάσταση, όπως εν προκειμένω η επίσκεψη στον οδοντίατρο, αλλά και η πραγματοποίηση κάποιας οδοντιατρικής εργασίας. Ο ασθενής έχει συναίσθηση ότι ο φόβος που νιώθει είναι υπερβολικός και παράλογος, αλλά δεν μπορεί να τον ελέγξει.

Οι φοβικοί ασθενείς εκδηλώνουν την κλασική συμπεριφορά αποφυγής, κάνουν δηλαδή ό,τι περνά από το χέρι τους προκειμένου να μην πάνε στον οδοντίατρο. Όσοι πάσχουν από φοβία επισκέπτονται τον οδοντίατρο μόνον όταν δεν έχουν καμία άλλη επιλογή, λόγω εξαιρετικά ισχυρού πόνου. Άλλες ενδείξεις οδοντιατρικής φοβίας αποτελούν ο ανήσυχος ύπνος το βράδυ πριν το προγραμματισμένο ραντεβού με τον οδοντίατρο, νευρικότητα που φθάνει στο αποκορύφωμά της στην αίθουσα αναμονής του οδοντιάτρου.

Ακόμη, το άτομο ξεσπά σε κλάματα ή αισθάνεται άρρωστο και μόνο στη σκέψη της επίσκεψης στον οδοντίατρο και εκδηλώνει έντονη ανησυχία στη σκέψη ότι ο οδοντίατρος θα βάλει εργαλεία στο στόμα του ή τη στιγμή που τα βάζει στη διάρκεια της εξέτασης ή αισθάνεται ξαφνικά ότι δυσκολεύεται να πάρει ανάσα.

simage1

Ο φοβικός ασθενής όταν τελικά επισκέπτεται τον οδοντίατρο βιώνει καταστάσεις έντονου άγχους, αισθάνεται «γελοίος» που δεν καταφέρνει να ξεπεράσει τους φόβους του, ενώ οι επικρίσεις του οδοντίατρου χειροτερεύουν τη κατάσταση. Τελικά, αναβάλλει συνεχώς τις επισκέψεις του με αποτέλεσμα την επιδείνωση της κατάστασης των δοντιών και της στοματικής του κοιλότητας που τελικά τον καθιστούν αντικοινωνικό˙ ο ασθενής αυτός αποφεύγει τις κοινωνικές συναναστροφές λόγω κακοσμίας, παραμόρφωσης από αποστήματα, αδυναμία μάσησης σκληρών τροφών, πόνου κτλ.

ΑΙΤΙΕΣ

Το άγχος και η φοβία που έχουν ορισμένοι άνθρωποι για τον οδοντίατρο οφείλεται σε διάφορους λόγους, οι πιο κοινοί εκ των οποίων είναι οι εξής:

  • Ο φόβος του πόνου

  • Ο φόβος της ένεσης ή ο φόβος ότι η ένεση δεν θα φέρει αναισθησία

  • Ο φόβος των παρενεργειών της αναισθησίας

  • Φόβος για τον οδοντιατρικό τροχό

  • Φόβος πνιγμού, λόγω των εργαλείων που εισέρχονται στο στόμα.

  • Φόβος του αγνώστου, όταν δεν γνωρίζει ο ασθενής τί πρόκειται να γίνει στο στόμα του

  • Το αίσθημα της ανικανότητας για αντίδραση και της απώλειας του ελέγχου της κατάστασης στην οποία βρίσκεται ο ασθενής (δεν μπορεί να κινηθεί, δεν βλέπει τί κάνει ο οδοντίατρος στο στόμα του κτλ)

  • Αρνητική εμπειρία στον οδοντίατρο, συνήθως κατά την παιδική ηλικία, με κυρίαρχη ανάμνηση τον πόνο, η οποία συνοδεύει το άτομο στη διαδρομή της ζωής του. Η εμπειρία αυτή μπορεί να ανήκει και σε κάποιον στο περιβάλλον του ατόμου (γονείς, συγγενείς, φίλοι) και εκείνο να την αναπαράγει

  • Πόνος κατά την πραγματοποίηση μιας οδοντιατρικής εργασίας σε προηγούμενη επίσκεψη

  • Άσχημη συμπεριφορά του οδοντιάτρου (απρόσωπος, αδιάφορος, ψυχρός)

  • Παρουσία ψυχολογικών διαταραχών ποικίλης αιτιολογίας (σε σπάνιες περιπτώσεις)

Επιπλέον, το στόμα είναι μια ιδιαίτερη και συναισθηματικά φορτισμένη περιοχή του σώματος και, σύμφωνα με την φροϋδική θεωρία, αποτελεί για τον άνθρωπο την πρώτη ζώνη ευχαρίστησης και ηδονής. Ανέκαθεν τα δόντια θεωρούνταν σύμβολο δύναμης, επιβολής και γοητείας. Είναι λοιπόν φυσικό, κάθε παρέμβαση σε μία τόσο ευαίσθητη περιοχή να προκαλεί ανησυχία, καθώς θεωρείται εισβολή σε μία βαθύτερη πτυχή της προσωπικότητας του ατόμου.

Από την άλλη πλευρά, πολλοί είναι εκείνοι που ντρέπονται για την κατάσταση των δοντιών τους, αισθάνονται ενοχές γιατί τα παραμέλησαν, φοβούνται μήπως η αναπνοή τους μυρίζει κ.λ.π και έτσι δυσκολεύονται ακόμη περισσότερο να διαβούν το κατώφλι του οδοντιατρείου.

ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ

Οι ασθενείς αυτοί αποτελούν ιδιαίτερη κατηγορία και η αντιμετώπισή τους είναι σύνθετη. Περιλαμβάνει πρώτα την εξάλειψη του αιτίου της φοβίας και στη συνέχεια την πραγματοποίηση των οδοντιατρικών εργασιών.

Μια πρώτη προσπάθεια αντιμετώπισης του οδοντιατρικού φόβου είναι να επικοινωνήσει ο ασθενής τον φόβο του στον οδοντίατρο πριν ξεκινήσει οποιαδήποτε οδοντιατρική εργασία. Θα πρέπει να του εξηγήσει τι και γιατί φοβάται. Ο οδοντίατρος πρέπει να είναι γνώστης αυτής της κατάστασης εκ των προτέρων για να αντιμετωπίσει ανάλογα τον ασθενή. Όχι γιατί ο ασθενής έχει κάποιου είδους αναπηρία φυσικά, αλλά γιατί χρειάζεται μια επαφή που πιθανόν να μην είχε προηγουμένως ώστε να νιώσει άνετα με την οδοντιατρική φροντίδα.

Ο οδοντίατρος που θα αναλάβει έναν τέτοιο ασθενή πρέπει να έχει την κατάλληλη εκπαίδευση, έτσι ώστε να διαγνώσει καταρχήν την ύπαρξη της φοβίας, έπειτα με την κατάλληλη ψυχολογική προσέγγιση και συμπεριφορά απέναντι στον ασθενή, να προσπαθήσει να τον ηρεμήσει και να κερδίσει την εμπιστοσύνη του και τότε μόνο να ξεκινήσει το σχέδιο θεραπείας του, με τις εργασίες να γίνονται όσο το δυνατόν πιο ανώδυνα. Υπάρχει σχετική εκπαίδευση για τους οδοντιάτρους, όπου αφού έχουν εντοπίσει τον φόβο και τις ρίζες του, προσεγγίζουν κατάλληλα τον ασθενή ώστε να νιώσει άνετα και εμπιστοσύνη.

Η πιο συνηθισμένη μέθοδος που ακολουθούν οι οδοντίατροι είναι η λεγόμενη "εξηγώ-δείχνω-κάνω" (tell-show-do), όπου ο οδοντίατρος εξηγεί ακριβώς την οδοντιατρική εργασία/θεραπεία που θα ακολουθήσει, θα δείξει πώς και με τι θα γίνει αυτό και τέλος γίνεται πράξη ό,τι ειπώθηκε. Καθ' όλη την διάρκεια της επίσκεψης ο οδοντίατρος πρέπει να επικοινωνεί με τον ασθενή και να σιγουρεύεται αν ο ασθενής είναι άνετα, αν χρειάζεται κάτι ή αν θέλει ένα μικρό διάλειμμα για να "ανασυγκροτηθεί" (κάτι που βοηθάει εξαιρετικά τον ασθενή που φοβάται). Πιο εξειδικευμένες θεραπείες συμπεριφοράς περιλαμβάνουν τη διδασκαλία ειδικών τεχνικών χαλάρωσης, όπως η διαφραγματική αναπνοή και η προοδευτική χαλάρωση των μυών, καθώς και γνωστικές ή βασιζόμενες στη σκέψη τεχνικές, όπως η γνωστική αναδιάρθρωση και καθοδηγούμενη νοερή απεικόνιση. Ένα παράδειγμα μιας θεραπείας συμπεριφοράς είναι συστηματική απευαισθητοποίηση, μια μέθοδος που χρησιμοποιείται στην ψυχολογία προκειμένου να ξεπεράσουν οι ασθενείς τις φοβίες και άλλες διαταραχές άγχους.

simage2Για παράδειγμα, για έναν ασθενή ο οποίος είναι φοβάται τις ενέσεις, ο θεραπευτής διδάσκει πρώτα δεξιότητες χαλάρωσης στον ασθενή, στη συνέχεια, εισάγει σταδιακά το αντικείμενο του φόβου (στην περίπτωση αυτή η βελόνα και / ή η σύριγγα) στον ασθενή, ενθαρρύνοντας τον ασθενή να διαχειριστεί το φόβο του, χρησιμοποιώντας τις δεξιότητες χαλάρωσης που του δίδαξε προηγουμένως.

Ο ασθενής προχωρά μέσα από τα βήματα και καλείται να κρατήσει στο χέρι του τη σύριγγα έως ότου το κάνει χωρίς φόβο. Ορισμένες πτυχές του φυσικού περιβάλλοντος διαδραματίζουν επίσης σημαντικό ρόλο στην ανακούφιση από τον οδοντιατρικό φόβο. Για παράδειγμα, η απαλλαγή από τις μυρωδιές που παραδοσιακά συνδέονται με την οδοντιατρική και η ύπαρξη χαλαρωτικής μουσικής στο παρασκήνιο μπορούν να βοηθήσουν αυτούς τους ασθενείς.

Μερικοί ασθενείς ανταποκρίνονται καλά σε πιο προφανείς τεχνικές απόσπασης της προσοχής, όπως το να ακούνε μουσική, να παρακολουθούν ταινίες, ή ακόμα και να φορούν ακουστικά κατά τη διάρκεια της θεραπείας. Αν όλες οι  παραπάνω προσεγγίσεις αποδειχθούν ανεπαρκείς, συνίσταται η χορήγηση φαρμακευτικής αγωγής λίγη ώρα πριν το ραντεβού, η οποία περιλαμβάνει είτε κάποιο αγχολυτικό ή ηρεμιστικό φάρμακο είτε κάποιο φάρμακο που προκαλεί μέθη.

Αν αυτού του τύπου η αγωγή δεν έχει αποτέλεσμα ή ένας μεγάλος αριθμός εργασιών πρέπει να γίνει σε μία φορά, τότε προτείνεται η λύση της γενικής αναισθησίας.

Συμπερασματικά, μόνο ο κατάλληλα εκπαιδευμένος οδοντίατρος μπορεί να αντιμετωπίσει αποτελεσματικά τον φοβικό ασθενή, καθώς η βάση της θεραπείας είναι η βελτίωση της αίσθησης του ελέγχου της κατάστασης από την πλευρά του ασθενούς και η εδραίωση μιας σχέσης εμπιστοσύνης με τον οδοντίατρο. Όλοι μας αξίζουμε όμορφα, υγιή χαμόγελα και δεν πρέπει να επιτρέπουμε σε κανένα φόβο να μας τα στερήσει!